تاریخچه و قوانین بازی شطرنج

شطرنج

 

از سمت راست: فیل، اسب، سرباز، وزیر، رخ (قلعه)، شاه.

 

       شَطرَنج بازی دو نفره‌ای است که بر روی یک صفحه با ۶۴ خانه (۳۲ خانه سیاه و ۳۲ خانه سفید) به وسیله ۳۲ مهره (۱۶ مهره سفید و ۱۶ مهره سیاه) انجام می‌شود.

     برخی شطرنج را یک سرگرمی می‌دانند و عدّه‌ای دیگر آن را یک ورزش رزمی ذهنی محسوب می‌کنند. موفقیت در این ورزش بیش از هر چیز به توان تحلیل و فهم انتزاعی ذهن وابسته‌است.

    فهرست مندرجات

  • ۱ پیشینه
  • ۲ صفحه
  • ۳ مهره‌ها
    • ۳.۱ پیاده
    • ۳.۲ اسب
    • ۳.۳ فیل (پیل)
    • ۳.۴ رخ
    • ۳.۵ وزیر (فرزین)
    • ۳.۶ شاه
  • ۴ حرکتهای استثنایی در شطرنج
    • ۴.۱ قلعهٔ شاه یا قلعهٔ کوچک
    • ۴.۲ قلعهٔ وزیر یا قلعهٔ بزرگ
    • ۴.۳ آن پاسان
  • ۵ درجات شطرنج‌بازان
  • ۶ فهرست استادان شطرنج ایران
    • ۶.۱ استاد بزرگ
    • ۶.۲ استاد بزرگ بانوان
  • ۷ داوران بین‌المللی ایران
  • ۸ داوران درجه یک کشور
  • ۹ جستارهای وابسته
  • ۱۰ پانویس
  • ۱۱ منبع

پیشینه

یک جوان ایرانی در حال بازی شطرنج با دو استاد

 

    واژه «شطرنج» تلفظ فارسی «چاتورانگا» است، کلمه‌ای که در زبان سانسکریت برای نام گذاری این بازی به کار برده می‌شود، هند جایی‌ست که معمولاً از آن به عنوان نخستین زادگاه این بازی یاد می‌شود. اگر چه بازیهای مشابهی در کره، چین، ژاپن و تایلند رواج داشته، اما شطرنج امروزی به این بازی هندی برمی گردد که در دوره ساسانیان وارد ایران شده و آنگاه در کشورهای اسلامی، اروپا و روسیه تکامل پیدا کرده‌است.

صفحه

 

    صفحهٔ شطرنج یک صفحهٔ مربع ۸ در ۸ خانه است یکی در میان سیاه و سفید هستند. ستون‌های عمودی روبه‌روی شطرنجبازان با حروف الفبا (از A تا H) و ردیف‌های افقی با اعداد (۱ تا ۸) مشخص می‌شوند.

    ۱۶ مهره سفید در ۱۶ خانه دو ردیف یک و دو و ۱۶ مهره سیاه هم در ۱۶ خانه دو ردیف هفت و هشت قرار می‌گیرند، صفحه حتماً بایستی طوری قرار گیرد که اولین خانه سمت راست هر دو شطرنجباز سفید باشد.

Chess zhor 26.png
Chess zver 26.png
h8g8f8e8d8c8b8a8
h7g7f7e7d7c7b7a7
h6g6f6e6d6c6b6a6
h5g5f5e5d5c5b5a5
h4g4f4e4d4c4b4a4
h3g3f3e3d3c3b3a3
h2g2f2e2d2c2b2a2
h1g1f1e1d1c1b1a1
Chess zver 26.png
Chess zhor 26.png
موقعیت مهره‌ها در آغاز بازی.

مهره‌ها

 

نامحرفنگاره
سربازPPawnPawn
اسبNKnightKnight
فیلBBishopBishop
رخRRookRook
وزیر (فرزین)QQueenQueen
شاهKKingKing

 

• پیاده (سرباز)

• اسب؛ مدرنN – کلاسیک C (ایتالیایی)

• فیل؛ مدرن B – کلاسیک F (ایتالیایی)

• رخ (قلعه) ؛ مدرن R – کلاسیک T (ایتالیایی)

• وزیر(فرزین)؛ مدرن Q – کلاسیک D (ایتالیایی)

• شاه؛ مدرن K – کلاسیک R (ایتالیایی)

   انواع مهره‌های این بازی هستند. شخصی برنده‌است که بتواند شاه حریف را با خطر زدن (کیش) مواجه کند به طوری که حریف راهی برای «رفع کیش» نداشته باشد.

پیاده

   

    یا سرباز ضعیف‌ترین مهرهٔ بازیست که هر کدام از بازیکنان (سیاه یا سفید) ۸ عدد از آن دارند که در ردیف یکی مانده به آخر قرار می‌دهند. پیاده به جز حرکت اول که می‌تواند ۲ خانه مستقیم به جلو برود، بقیهٔ حرکتها را باید خانه به خانه انجام دهد.

    پیاده بعد از رسیدن به آخرین ردیف در خانهٔ حریف بایستی به یک مهرهٔ دیگر (به جز شاه) بنا بر خواست بازیکن (که معمولاً وزیر است) تبدیل می‌شود. سرباز تنها مهره‌ای ست که به همان شکلی که حرکت می‌کند (مستقیم به جلو) مهرهٔ حریف را نمی‌گیرد بلکه مهره‌هایی را که در دو خانه چپ و راست خانه جلوی خود هستند را بگیرد. در واقع سرباز مستقیم می‌رود و کج می‌زند.

    همین طور پیاده تنها مهره‌ایست که فقط به سمت جلو پیش می‌رود و به این ترتیب ممکن نیست به خانه پیشین خود بازگردد.

Chess zhor 26.png
Chess zver 26.png
h8g8f8e8d8c8b8a8
h7g7f7e7d7c7b7a7
h6g6f6e6d6c6b6a6
h5g5f5e5d5c5b5a5
h4g4f4e4d4c4b4a4
h3g3f3e3d3c3b3a3
h2g2f2e2d2c2b2a2
h1g1f1e1d1c1b1a1
Chess zver 26.png
Chess zhor 26.png
حرکات مجاز سرباز.
Chess zhor 26.png
Chess zver 26.png
h8g8f8e8d8c8b8a8
h7g7f7e7d7c7b7a7
h6g6f6e6d6c6b6a6
h5g5f5e5d5c5b5a5
h4g4f4e4d4c4b4a4
h3g3f3e3d3c3b3a3
h2g2f2e2d2c2b2a2
h1g1f1e1d1c1b1a1
Chess zver 26.png
Chess zhor 26.png
سرباز سفید در d۵ می‌تواند یا رخ سیاه در c۶ یا اسب اسب سیاه در e۶ را بزند.
Chess zhor 26.png
Chess zver 26.png
h8g8f8e8d8c8b8a8
h7g7f7e7d7c7b7a7
h6g6f6e6d6c6b6a6
h5g5f5e5d5c5b5a5
h4g4f4e4d4c4b4a4
h3g3f3e3d3c3b3a3
h2g2f2e2d2c2b2a2
h1g1f1e1d1c1b1a1
Chess zver 26.png
Chess zhor 26.png
حرکت “آن پاسان”

          اسب

     اسب مهره‌ای ست که به همراه فیل از آنها به عنوان سوار سَبُک یاد می‌شود. ارزش اسب برابر سه و نیم واحد پیاده‌است. حرکت اسب به صورت ۲ خانه به سمت‌های جلو، عقب، راست و چپ و یک خانه در جهت عمود بر آن (برای عقب و جلو به سمت‌های راست و چپ و برای راست و چپ به سمت‌های عقب و جلو) خواهد بود. یعنی اگر اسب ۲ خانه به سمت جلو رفت حرکت خود را با یک خانه به چپ یا راست ادامه می‌دهد و در واقع مسیر را می‌شکندو حرکتش را به مانند حرف L لاتین انجام می‌دهد. اسب تنها مهره شطرنج است که مانعی برای حرکت او وجود ندارد و در صورتی که خانهٔ مقصد تحت اشغال نباشد، بدون هیچ مشکلی به آنجا برود. ( به اصطلاح می‌تواند بپرد.)

             فیل (پیل)

      فیل یکی از سوارهای سَبُک بازی شطرنج است که ارزش تقریبی آن برابر با سه و نیم پیاده ارزیابی می‌شود. فیل مهره‌ای است که می‌تواند به صورت اریب و در صورتی که مانعی نباشد یا خانهٔ مقصد مشغول نباشد، به طور نامتناهی به خانه‌ای در دوردست بنشیند. همانند اسب، هر طرف سیاه یا سفید ۲ فیل دارند که با توجه به چیدمان آنها در صفحه، یکی از آنها در خانهٔ سفید جای می‌گیرد و دیگری در سیاه.

    از آنجا که مسیر اریب فیل همیشه دارای یک رنگ است خ، فیل سفید همواره محکوم به حضور در خانه‌های سفید است به همین دلیل یکی از فیل‌ها فیل سفید و دیگری فیل سیاه نامیده می‌شود.

            رخ

      رخ مهره‌ای قوی در شطرنج محسوب می‌شود که حضور آن به ویژه در انتهای بازی راهگشاست. رخ به همراه وزیر «سوارهای سنگین» نامیده می‌شوند. هر بازیکن شطرنج ۲عدد رخ در اختیار دارد و در مجموع ۴ رخ در کل صفحه موجود است که هر کدام در یکی از چهار گوشهٔ صفحهٔ شطرنج (A۱, A۸, H۱, H۸) قرار می‌گیرند. رخ در شطرنج به صورت عمودی و افقی حرکت می‌کند و می‌تواند در صورت نبودن مانع یا اشغال خانهٔ مقصد، یک ستون یا یک ردیف کامل را هم طی کند.

            وزیر (فرزین)

     وزیرها قوی‌ترین مهره‌های شطرنج محسوب می‌شوند. قدرت یک وزیر برابر با ۹ پیاده ارزیابی می‌شود. وزیربه ۲ صورت اریب و مستقیم (عمودی یا افقی) حرکت می‌کند و به همان ترتیب مهره‌ای را می‌گیرد. هر یک از طرفین بازی شطرنج فقط یک وزیر دارند. وزیرها بین شاه و فیل قرار می‌گیرند یعنی وزیر سفید در خانهٔ D۱ و وزیر سیاه در همان ستون در خانهٔ D۸.

              شاه

      حیاتی‌ترین مهرهٔ بازی ایست که در واقع حضور تمام مهره‌های شطرنج برای دفاع از شاه خود و حمله یا تخریب مستقیم یا غیر مستقیم شاه حریف هست. شاه فقط می‌تواند به تمامی اطراف و خانه‌های مجاور خود برود. نکته‌های مهم در رابطه با شاه:

  • بین ۲ شاه همیشه باید لااقل یک خانه فاصله باشد.
  • در صورت این که شاه توسط هر یک از مهره‌های شطرنج (غیر از شاه حریف) مورد تهدید قرار گرفت، اصطلاحا کیش شده و ۳ راه (برای اسب ۲ راه) برای «رفع کیش» وجود دارد.
    • ۱-حرکت دادن شاه
    • ۲-گرفتن مهرهٔ تهدید کننده
    • ۳-گذاشتن مانع در مسیر تهدید مهرهٔ تهدید کننده شاه.

از آنجا که اسب مانعی برای حرکت نمی‌شناسد، بنا براین رفع کیش با حربه آخر امکان ندارد.

حرکتهای استثنایی در شطرنج

            قلعهٔ شاه یا قلعهٔ کوچک

 

      حرکتی که درصورت وجود شرایط زیر، شاه ۲ خانه به سمت رخ می‌رود و رخ به خانهٔ بعد از شاه و آن سمت دیگر شاه می‌رود. این حرکت حداکثر یک بار در بازی و در صورت برقراری ۳ شرط زیر انجام می‌شود: ۱-شاه و رخی که می‌خواهد قلعه برود تا آن لحظه حرکتی نکرده باشند. ۲- بین شاه و رخ هیچ مهره‌ای نباشد. ۳-شاه و محل عبور وی در هنگام انجام این حرکت نباید با خطر مهره‌ای از حریف رو به رو باشد.(در معرض کیش باشد.) اگر شرایط بالا برقرار بود، حرکت قلعه عبارت است از عبور شاه از خانهٔ مجاور خود به سوی رخ و قرار گرفتن شاه در خانهٔ بعدی و قرارگرفتن رخ در خانهٔ مجاور شاه (همان خانه‌ای که شاه از آن عبور کرده یا به اصطلاح «از رویش پریده»).

           قلعهٔ وزیر یا قلعهٔ بزرگ

 

     درست مانند قلعهٔ شاه‌است ولی در سمت دیگر، یعنی عمل قلعه رفتن با رخ سمت وزیر انجام می‌پذیرد.

            آن پاسان

 

     این لغت فرانسوی به معنی در حال حرکت است. به وقتی گفته می‌شود که سرباز می‌تواند در حرکتی که مقصدش سرباز حریف نیست، سرباز حریف را بگیرد.

    اگر سرباز یکی از طرفین در ردیف پنجم خود (ردیف چهارم حریف) باشد و سرباز حریف با یک حرکت بلند در یکی از دو خانه چپ و یا راست قرار بگیرد، فقط در حرکت بعد و بلا فاصله سرباز مهاجم می‌تواند به پشت سرباز حریف رفته و آن را بگیرد.

         درجات شطرنج‌بازان

 

    قدرت هر شطرنجباز با امتیازی موسوم به ریتینگ (به انگلیسی: Rating) مشخص می‌شود. این عدد بر اساس بازیهای رسمی انجام شده هر بازیکن تعیین می‌شود و هر سه ماه یکبار توسط فیده منتشر می‌شود. هر یک از فدراسیون‌های ملی نیز ممکن است درجات خاص خود را داشته باشند که در آن کشور مورد پذیرش است.

درجه‌های شطرنج که توسط فدراسیون جهانی شطرنج اعطا می‌شود:
  • استاد بزرگ عنوانی‌ست که فیده از سال ۱۹۵۰ به شطرنجبازی که به بالاترین سطح مهارت در بازی رسیده‌است اعطا می‌کند. شرط اصلی احراز این عنوان رسیدن به ریتینگ ۲۵۰۰ است. گرچه در سال ۱۹۵۰ تنها ۳۹ نفر به دریافت این لقب مفتخر شدند. اما هم اکنون بیش از ۹۰۰ استاد بزرگ در سراسر دنیا وجود دارند. سرگئی کاریاکین از اوکراین با دست یابی به این عنوان در سال ۲۰۰۲ در حالی که فقط ۱۲ سال و ۷ ماه داشت جوانترین استاد بزرگ شطرنج تاکنون است.
  • استاد بین‌المللی
  • استاد فیده
  • استاد بزرگ زنان این عنوان برای بانوانی که در سطحی میان استاد فیده و استاد بین‌المللی قرار دارند در نظر گرفته می‌شود.
  • استاد بین‌المللی زنان
  • استاد فیده زنان

== حرمت شطرنج در اسلام == هر چند برخی بازی بدون شرط‌ بندی را اجازه داده‌اند که معروفترین آنها مجوز محمد شافعی است.

فهرست استادان شطرنج ایران

           استاد بزرگ

  • احسان قائم‌مقامی
  • الشن مرادی ابدی
  • مرتضی محجوب
  • امیر باقری
  • شجاعت قانع

           استاد بزرگ بانوان

  • شادی پریدر
  • آتوسا پورکاشیان[نیازمند منبع]

داوران بین‌المللی ایران

صفحهٔ شطرنج

  1. اسکندری، فریدون
  2. اکبر زاده، غلامحسین
  3. باقری اکبر
  4. برادری ازغد، تقی
  5. پورشاهماری، حمید رضا
  6. پهلوان زاده، مهرداد
  7. خواجه‌ای،سیاوش
  8. سالور، حسینقلی
  9. صفرزاده، اسماعیل
  10. کاظمی آشتیانی، حسین
  11. کنعان آذر، ناصر
  12. گلشنی، حسین
  13. گلکار، آبتین
  14. مرتضوی، سید محمد کاظم
  15. مصلحی، سید عبدالله
  16. علی زاده، فرهاد
  17. مظفری، علیرضا
  18. نجیب، ابوالقاسم
  19. دستجردی، وحید
  20. هنری، کاوه

 

          داوران درجه یک کشور

 

  1. مهدی پور، رضا
  2. ترازی، محمود

         پانویس

 

  1. ^  وب‌گاه شطرنج ایران.

            منبع

 

  • آچمز وب‌گاه تخصصی شطرنج ایران
  • وب‌گاه رسمی فدراسیون شطرنج ایران
  • آموزش شطرنج (انگلیسی)
  • مایزلیس، ایلیالویچ _ تئوری بنیادی شطرنج _ رضا رضایی _ ۱۳۷۶

پاسخ دهید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *